Autor:

Agnieszka Damska

Data publikacji:

04.01.2024

zaloguj się, żeby móc oceniać artykuły

Niepłodność Męska: Przyczyny, diagnostyka i nadzieje na rodzicielstwo

nieplodnosc meska

Niepłodność męska jest stanem, który dotyka coraz większą liczbę par na całym świecie, odpowiadając za nawet połowę niepłodności. Aby zrozumieć tę kwestię, warto spojrzeć na definicję niepłodności męskiej, jej główne przyczyny oraz skomplikowane, ale istotne procesy diagnostyczne, które pomagają zidentyfikować czynniki wpływające na zdolność do prokreacji.

Definicja niepłodności męskiej

Niepłodność męska jest sytuacją, w której para nie jest w stanie osiągnąć ciąży pomimo regularnych (2-4 razy w tygodniu) stosunków płciowych bez użycia środków antykoncepcyjnych przez okres co najmniej 12 miesięcy. Kluczową rolę w procesie poczęcia odgrywa produkcja, jakość i transport plemników, a niepłodność męska koncentruje się na problemach związanych z tą sferą.

Zdolność mężczyzny do prokreacji

Wiele procesów musi zachodzić prawidłowo, by zapewnić prawidłową, męską płodność.

  • Organizm mężczyzny musi produkować prawidłowe plemniki. Męskie organy rozrodcze muszą być prawidłowo wykształcone, a przynajmniej jedno z jąder działać i reagować na testosteron oraz inne hormony by rozpocząć i podtrzymać produkcję plemników.
  • Plemniki muszą dostać się do spermy. Po wytworzeniu w jądrach, plemniki dojrzewają i przechodzą przez delikatne najądrza i nasieniowody, nim opuszczą organizm.
  • W ejakulacie musi być dostateczna liczba plemników. Im mniej plemników dostanie się do pochwy, tym mniejsza szansa na zapłodnienie.
  • Plemniki muszą być prawidłowo zbudowane i sprawne. Plemniki z wadami budowy, lub niezdolne do ruchu postępowego mogą nie dotrzeć do lub nie być w stanie zapłodnić komórki jajowej.

Główne przyczyny niepłodności u mężczyzn

  • Żylaki powrózka nasiennego. Poszerzone żyły odprowadzające krew z jądra stanowią najczęstszą odwracalną przyczynę niepłodności męskiej. Mogą być objawem zaburzenia krążenia krwi i przyczyniać do przegrzewania jąder.
  • Niezstąpione jądra. W okresie rozwoju zarodkowego jądra przedostają się z jamy brzusznej do moszny. U mężczyzn, u których nie doszło do tej migracji i nie została odpowiednio wcześnie skorygowana chirurgicznie, płodność jest zwykle obniżona.
  • Zaburzenia wytrysku. Wytrysk wsteczny oznacza sytuację, gdy sperma zamiast wydostać się przez penis przechodzi do pęcherza moczowego. Ma to miejsce między innymi w zaawansowanej cukrzycy, po uszkodzeniach rdzenia kręgowego lub niektórych operacjach urologicznych.
  • Przegrzewanie jąder. Wysoka temperatura zaburza spermatogenezę. Częste gorące kąpiele, praca siedząca lub w wysokich temperaturach (kierowcy, pracownicy hut), długotrwałe trzymanie laptopa na kolanach prowadzą do podwyższenia temperatury jąder i uszkodzenia plemników.
  • Otyłość. Poza wyższym ryzykiem przegrzania jąder, u otyłych mężczyzn zachodzą zmiany hormonalne, które wpływają bezpośrednio na spermę i poprzez inne mechanizmy obniżają płodność.
  • Używki. Tytoń, nadużywanie alkoholu, oraz narkotyki wpływają na płodność na wiele sposobów. Substancje zawarte w dymie tytoniowym obniżają ilość i jakość plemników w ejakulacie. Alkohol może obniżać poziom testosteronu, zaburzać libido i zdolność do utrzymania erekcji.
  • Leki. Hormony steroidowe, niektóre leki przeciwnadciśnieniowe, androgeny, leki stosowane w psychiatrii, a także chemio- i radioterapia zaburzają produkcję plemników, obniżają libido lub bezpośrednio uszkadzają jądra.
  • Problemy seksualne. Obniżony popęd seksualny, zaburzenia erekcji, nieprawidłowości anatomiczne, ale również styl życia, pracoholizm, problemy w związku mogą utrudniać lub uniemożliwiać utrzymanie koniecznej częstości współżycia.
  • Przeciwciała przeciwplemnikowe. Są to rodzaje przeciwciał, które w wyniku nieprawidłowej budowy atakują i niszczą plemniki lub komórki zaangażowane w spermatogenezę.
  • Zaburzenia hormonalne. Nieprawidłowości w obrębie różnych osi hormonalnych, w tym podwzgórza, przysadki, tarczycy lub nadnerczy wpływają negatywnie na jakość nasienia.
  • Nowotwory. Guzy jądra mogą wymagać jego usunięcia. Nowotwory innych narządów czasem zaburzają osie hormonalne regulujące produkcję plemników.
  • Zakażenia. Choroby zakaźne, jak zapalenie jąder (zwykle bakteryjne), gruźlica układu moczowego, HIV czy rzeżączka, a także świnka, mogą czasowo lub trwale uszkadzać jądro.
  • Uszkodzenie dróg wyprowadzających plemniki. Zabiegi chirurgiczne, urazy, choroby mogą utrudniać lub uniemożliwiać transport plemników, prowadząc do ich obniżonej liczby w nasieniu.
  • Zaburzenia genetyczne. Choroby wywodzące się z nieprawidłowego zestawu chromosomów lub uszkodzeń genomu, jak zespoły Klinefeltera czy Kallmana, a także mukowiscydoza, prowadzą do upośledzenia funkcji jąder.
  • Zatrucia. Tlenek węgla, środki owado- i chwastobójcze, metale ciężkie i inne substancje wykorzystywne w przemyśle upośledzają płodność.

Metody diagnostyki niepłodności męskiej

Aby zidentyfikować przyczyny niepłodności męskiej, stosuje się różnorodne metody diagnostyczne, które pomagają lekarzom w dokładnej analizie parametrów nasienia i zidentyfikowaniu ewentualnych problemów.

  • Badanie kliniczne. Ocena budowy zewnętrznych narządów płciowych, dokładnie zebrany wywiad nastawiony na identyfikację czynników ryzyka oraz badanie prostaty mogą szybko wykryć nieprawidłowości stojące za obniżonymi parametrami nasienia.
  • Seminogram. Czyli badanie nasienia, będące najważniejszą metodą diagnostyczną w niepłodności męskiej, jako że bada czynnik bezpośrednio za nią odpowiadający.
  • Ocena hormonalna. Wykonywana zwykle w przypadku obniżonych parametrów nasienia, osłabienia funkcji seksualnych, lub zbyt małej ilości ejakulatu, może dać cenne wskazówki w diagnostyce niepłodności męskiej.
  • Kariotyp i dokładniejsze badania genetyczne. Do 7% niepłodności męskiej związane jest z nieprawidłowościami chromosomów możliwymi do oceny tym badaniem. Jest to tym częstsze, im mniej plemników znajduje się w ejakulacie - występuje u 10-15% mężczyzn z azoospermią (brak plemników), 5% z oligospermią (obniżoną ilością plemników) i mniej niż u 1% mężczyzn, u których występuje prawidłowa ilość plemników.
  • Ultrasonografia jąder. Pozwala ocenić budowę jąder i najądrzy i zidentyfikować ewentualne nieprawidłowości anatomiczne.
  • Biopsja jądra. W przypadku braku plemników w nasieniu, biopsja pozwala jednocześnie zweryfikować, czy w jądrach zachodzi produkcja plemników, oraz zabezpieczyć tak uzyskane plemniki dla celów dalszego leczenia.

Seminogram

Badanie nasienia jest kluczowym elementem diagnostyki niepłodności męskiej. Proces ten jest nieinwazyjny i polega na oddaniu próbki nasienia do oceny w laboratorium andrologicznym.

Analizę nasienia można podzielić na dwa etapy. Na makroskopową ocenę ejakulatu oraz na ocenę mikroskopową parametrów nasienia. W ramach oceny makroskopowej nasienia opisane zostają: czas upłynnienia, kolor, objętość, pH oraz lepkość. W skład mikroskopowej analizy nasienia wchodzi zaś ocena koncentracji i całkowitej liczby plemników, ruchliwości, żywotności, morfologii plemników, a także ocena innych elementów morfotycznych, np. leukocytów.

 

seminogram

 

Badania dodatkowe w diagnostyce niepłodności u mężczyzn

  • Test MAR. Przeciwciała przeciwplemnikowe IgG są jednym z głównych czynników wywołujących niepłodność na tle immunologicznym. Badanie polega na określeniu obecności przeciwciał przeciwplemnikowych IgG na powierzchni plemników. Występowanie przeciwciał powoduje zlepianie się (aglutynację) lub unieruchomienie plemników. Przyczynia się to do zmniejszenia ich ruchliwości, żywotności a także osłabia zdolność przechodzenia przez śluz szyjkowy, co prowadzi do utrudnienia procesu zapłodnienia.
  • Badanie fragmentacji DNA. Ocena jakości genetycznej materiału. Chromatyna plemnikowa, która znajduje się w chromosomach przekazuje informację genetyczną kolejnym pokoleniom. Wynikiem badania jest sprawdzenie czy dany materiał genetyczny nie jest uszkodzony. Uszkodzony genetycznie plemnik może być w stanie zapłodnić komórkę jajową, lecz może być również przyczyną poronień na wczesnym etapie ciąży.
  • Test HBA. Określa zdolność wiązania plemników z kwasem hialuronowym. Tylko dojrzałe plemniki posiadają zdolność wiązania z kwasem hialuronowym, który znajduje się w osłonce komórki jajowej.
  • Fruktoza. Fruktoza jest jednym ze składników nasienia. Badanie to powinno być wykonywane między innymi przy podejrzeniu stanu zapalnego pęcherzyków nasiennych, azoospermii, leukocytospermii, asthenozoospermii, zwiększonej lepkości nasienia czy kwaśnym pH. Obniżony poziom fruktozy jest związany z niedrożnością przewodu wytryskowego, częściową ejakulacją wsteczną, niedoborem androgenów, a także obustronnym wrodzonym brakiem nasieniowodów.
  • Cytrynian. Poziom kwasu cytrynowego w nasieniu obrazuje zdolność wydzielniczą prostaty. Około 1/3 objętości płynu nasiennego w którym znajdują się plemniki stanowi wydzielina prostaty. Kwas cytrynowy może mieć wpływ na funkcjonowanie oraz budowę morfologiczną plemników. Niski poziom kwasu cytrynowego związany jest ze stanami zapalnymi prostaty.
  • Alfa-glukozydaza obojętna (NAG). α-glukozydaza obojętna (NAG) jest enzymem z grupy hydrolaz. Aktywność alfa-glukozydazy jest wskaźnikiem funkcji wydzielniczej najądrzy i odpowiada ich funkcjonalności. Wskazania do oznaczenia aktywności α-glukozydazy obojętnej to m.in.: podejrzenie stanu zapalnego najądrzy lub jąder, azoospermia, asthenozoospermia, leukocytospermia, teratozoospermia, potwierdzenie niedrożności dróg wyprowadzających nasienie czy podejrzenie obniżonej zdolności antyoksydacyjnej w nasieniu.

Podsumowanie

Niepłodność męska jest złożonym zagadnieniem, które wymaga holistycznego podejścia do diagnostyki i leczenia. Przyczyny mogą być różnorodne, a skuteczna diagnoza opiera się na precyzyjnych badaniach. Seminogram, badania hormonalne, testy genetyczne i obrazowanie są kluczowe dla identyfikacji czynników wpływających na zdolność mężczyzny do zapłodnienia. Dzięki postępowi medycyny reprodukcyjnej istnieją teraz różnorodne opcje leczenia, które pomagają parom spełnić marzenie o rodzicielstwie. W przypadku trudności z poczęciem dziecka zawsze zaleca się skonsultowanie się z lekarzem specjalistą ds. niepłodności, który pomoże dostosować odpowiednie metody leczenia do indywidualnych potrzeb i sytuacji pacjenta. Wiedza na temat przyczyn i diagnostyki niepłodności męskiej jest kluczowa dla skutecznego zarządzania tym wyzwaniem i osiągnięcia sukcesu w drodze do rodzicielstwa.

Grzegorz Mirocki KrakOVI

Autorem artykułu jest dr Grzegorz Mirocki ginekolog-położnik z kliniki KrakOvi

KrakOvi


 

 

 

Artykuł powstał dzięki wspólpracy z:

Gedeon Richter

Zobacz też:

badanie nasienia

zylaki powrozka nasiennego