Dziecięce lęki

Autor: Magdalena Lesiak
To normalne, że czegoś się boisz.
To nienormalne, jeśli uważasz, że nie boisz się niczego.

Strach i lęk stanowią nieodłączny element naszego życia, choć czasami kłopotliwy. Nie łatwo jest opanować oddech, drżenie, napięcie mięśni czy biegunkę w chwili przerażenia i paniki. Trudno nam – dorosłym, a co dopiero dzieciom.
Dlatego, myślę, że warto przyjrzeć się źródłom dziecięcych leków i ich objawom, żeby łatwiej było nam znaleźć metaforę do bajki...
Co to jest strach i co to jest lęk?

Strach to silne uczucie przeżywane w sytuacji realnego zagrożenia. Jest to reakcja wrodzona.
Lęk to szczególna forma strachu. Pojawia się kiedy sygnały niebezpieczeństwa nie są tak wyraźne, obiektywne i oczywiste. Często pochodzą z wewnątrz i są irracjonalne.
Lek w małej dawce to pożyteczny alarm, mobilizacja i pomoc.
Lęk ponad miarę to trauma.
„Pogotowie lękowe” – napięcie w nowych sytuacjach.
Fobie –zespoły lękowe.
Odcienie leku: niepokój, obawa, przestrach, onieśmielenie, przerażenie.

Czego boją się dzieci?

Przyczyny lęków dziecięcych często są nieuchwytne i trudne do przewidzenia i nazwania.
Żadna, nawet najlepiej funkcjonująca rodzina nie jest w stanie uchronić dziecka przed nimi.
Psychologia twierdzi, że każdy wiek ma swoje lęki. Dziecko w trakcie rozwoju musi przejść pewne naturalne fazy stanów lękowych, które po jakimś czasie same znikają.
Oczywiście, biorąc pod uwagę indywidualne tempo rozwoju każdego dziecka trzeba wziąć poprawkę na czas występowania i długość trwania lęku. To jak będzie przeżywany lęk zależy również od: wrażliwości dziecka, stylu wychowania (nadmierne wymagania, nadmierna ochrona, bez granic) sytuacji społecznej dziecka i od predyspozycji rodziców do reagowania lękowo.
Pierwsze lęki pojawiają się już w niemowlęctwie. Przy porodzie i w pierwszych tygodniach to lęk instynktowny związany z dyskomfortem fizycznym (hałas, ból, utrata równowagi), ok. 7-8 miesiąca życia – lęk separacyjny przed rozłąką z matką, a następnie strach przed tym, co sprawiło przykrość (np. szczepienia – strzykawka).
Lęki, które wystąpią później najczęściej dotyczą rozstania, ciemności, zwierząt i złych snów.

Za Ilg, Ames, Baker „Rozwój psychiczny dziecka”:
2 lata: głównie lęki słuchowe – pociągi, ciężarówki, grzmot, spłuczka, odkurzacz.
Lęki wizualne: ciemne kolory, duże przedmioty, pociągi, kapelusze.
Lęki przestrzenne: zabawka czy łóżeczko zabrane z normalnego miejsca, przeprowadzka, lek przed wpadnięciem do studzienki ściekowej.
Lęki związane z ludźmi: wyjazd matki, jej nieobecność w porze zasypiania.
Deszcz, wiatr, zwierzęta, szczególnie dzikie.
2,5 roku: wiele lęków, szczególnie przestrzenne – obawa przed ruchem albo przesuwaniem przedmiotów, przed nieoczekiwanymi relacjami przestrzennymi, na przykład, gdy ktoś wchodzi do domu innymi drzwiami. Zbliżające się duże przedmioty - takie jak ciężarówka.
3 lata: Dominują lęki wizualne - starzy, pomarszczeni ludzie, maski, czarownice. Ciemność. Zwierzęta. Policjanci, włamywacze. Wieczorne wyjście rodziców.
4 lata: Powracają lęki słuchowe, szczególnie odgłosy silników. Ciemność. Dzikie zwierzęta. Wyjście matki, szczególnie wieczorem.
5 lat: Niewiele lęków. Przeważają wizualne. Mniej obaw przed zwierzętami, złymi ludźmi, czarodziejami. Konkretne obawy o potłuczenie się przy upadku, pogryzienie przez psa itp. Ciemność. Obawa, że matka nie wróci do domu.
6 lat: Duże natężenie stanów lękowych, wywołanych przede wszystkim przez bodźce dźwiękowe - dzwonek do drzwi, telefon, czyjś monotonny, nieprzyjemny sposób mówienia, spłukiwanie wody w ubikacji, odgłosy wydawane przez ptaki i owady. Obawy przed światem nadprzyrodzonym - duchy, wiedźmy. Lęk, że ktoś chowa się pod łóżkiem. Przestrzenne - obawa przed zgubieniem się. Dziecko boi się iść do lasu. Obawa przed żywiołami - ogień, woda, grzmot, błyskawica. Dziecko boi się zasypiać, kiedy jest samo w pokoju; lęka się również samo zostać w domu. Obawa, że matki nie będzie w domu, kiedy dziecko wróci, że coś się jej stanie, że może umrzeć. Lęk przed pobiciem przez innych. Dziecko dzielnie znosi duże rany, ale boi się drzazg, drobnych skaleczeń, widoku krwi z nosa.
7 lat: Dużo lęków, przede wszystkim wizualnych - ciemność, strychy, piwnice. Cienie stają się duchami i wiedźmami. Lęk przed wojną, włamywaczami, ludźmi, chowającymi się w szafach, albo pod łóżkiem. Strach bywa stymulowany przez radio, kino, lekturę. Lęk przed spóźnieniem się do szkoły, przed brakiem akceptacji ze strony innych ludzi.
8 - 9 lat: Mniej lęków i nie tak intensywne. Dziecko już się nie boi wody; mniej obawia się ciemności. Lepsza umiejętność oceny sytuacji, obawy mają swoje uzasadnienie - dotyczą własnych zdolności i możliwość porażki, szczególnie w szkole.
10 lat: Największe obawy związane są ze zwierzętami - szczególnie dzikimi - i wężami. Niektóre dzieci boją się ciemności, a także wysokich pomieszczeń, ognia, przestępców, "morderców", włamywaczy. Niektóre wymieniają, czego się już nie boją: głównie ciemności, psów, nie boją się również zostać same w domu.

Jak się objawia lęk u dzieci?

Objawy fizjologiczne:

Sercowe; przyspieszony i nieregularny rytm serca, nadmierna bladość lub rumień twarzy;
Oddechowe: krótki, przyspieszony oddech;
Skórne: wysypki, plamy, nagłe zmiany temperatury ciała, pocenie się, uczucie pieczenia;
Mięśniowo-kostne: drżenie, dygotanie, napięcie i skurcze mięśni;
Żołądkowe: biegunki, wymioty, bóle brzucha;
Inne: bóle głowy, zawroty głowy, omdlenia, częste moczenie się, bezsenność.

Objawy psychiczne:

Napięcie emocjonalne, nerwowość, niecierpliwość, panika, stres;
Problemy z koncentracja i logicznym myśleniem;
Przerażające wyobrażenia;
Poczucie odrzucenia i odmienności;
Nieśmiałość, wycofanie;
Obojętność lub przewrażliwienie;
Kurczowe trzymanie się rodzica, nadmierna zależność;
Niechętne angażowanie się w zajęcia związane z jakimkolwiek ryzykiem.

Ja postępować z dzieckiem, jak mu pomóc?

Nigdy nie strasz! Nawet w żartach nie mów, że je zostawisz, oddasz komuś, że je ktoś zabierze( np. policjant, cyganka, bab-jaga, czarna wołga)
Nie wyśmiewaj dziecka. Traktuj jego lęki poważnie, nawet jeśli wydają ci się bezsensowne.
Nie zawstydzaj przed innymi i nie porównuj.
Nie unikaj sytuacji, w których maluch się boi, ani nie stosuj terapii szokowej, ale pomagaj mu je stopniowo przełamywać(metoda małych kroków).
Nie perswaduj i nie krzycz. Tłumaczenia wprost nie pomogą.
Bądź spokojny.
Pozwól mu się bać.
Staraj się zrozumieć lęk dziecka – nie wypytuj, ale obserwuj.

Przykłady:
Lęk przed rozstaniem (wyjście mamy z domy, pierwsze dni w przedszkolu)

Nie lekceważ lęku, nie wymykaj się ukradkiem, nie wyrywaj się gdy trzyma cię kurczowo.
Pożegnaj się z dzieckiem, wyjaśnij, przytul, zapewnij, że kochasz i wrócisz.
Wcześniej przygotuj je na rozstanie.
Stopniowo wydłużaj czas rozstania
Zawsze mów, kiedy wrócisz i dotrzymuj słowa.

Lęk przed ciemnością

Wprowadź rytuały wieczorne.
Kontroluj co maluch ogląda w telewizji.
Wieczorem nie czytaj bajek, które wywołuj silne mocje.
Zapal lampkę, uchyl drzwi.

Lęk przed zwierzętami

Nigdy nie strasz dziecka zwierzętami.
Czytaj mu przyjemne, pogodne książeczki o zwierzętach
Opowiadaj o życiu zwierząt i ich zwyczajach
Stopniowo oswajaj ze zwierzęciem, którego się boi (wycieczka do ZOO, do znajomych)

Lęki nocne (wybuchy stłumionych emocji)

Zapal światło
Przytul dziecko, zapewnij, że jest bezpieczne
Mów spokojnie i łagodnie
Nie przejmij się jego agresją
Nie budź go na siłę
Gdy lęki nocne powtarzają się często, są bardzo intensywne – poradź się psychologa.

Bibliografia
Hurlock E., (1985) Rozwój dziecka I. PWN.
Ilg, Ames, Baker (2001) Rozwój psychiczny dziecka 0-10 lat. GWP.
Molicka M. (1999) Bajki terapeutyczne. Media Rodzina. Poznań.
O lęku (1995) Springer PWN.
Ranschburg J., (1993), Lęk , gniew, agresja. WSiP. Warszawa.
Show M.A. (1999) Dziecięce lęki. Moderski i s-ka.

Czasopisma
Dziecko (1996) nr 1: Mamo, boje się
Dziecko (1998) nr 1: Słoniowy strach, str.28
Dziecko (1998) nr 10: Nie opuszczaj mnie, str 36
Dziecko (1999) nr 10: Wielkie oczy strachu str.10
Twoje dziecko (1999) nr 9: Dziecięce lęki str.48
Twoje dziecko (2000) nr 8: Lęki i strachy str. 40