Rodzicielstwo zastępcze jest czasową formą pomocy dziecku, w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców biologicznych.
Umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej następuje na podstawie orzeczenia sądu po uzyskaniu zgody rodziców zastępczych lub prowadzącego rodzinny dom dziecka. Pierwszeństwo w pełnieniu funkcji rodziny zastępczej mają osoby spokrewnione lub spowinowacone z dzieckiem, jeżeli dają gwarancję poprawy sytuacji dziecka. W rodzinie zastępczej umieszcza się dziecko, którego biologiczni rodzice są nieznani albo pozbawieni władzy rodzicielskiej lub którym ją ograniczono. Nie można ustanowić rodziny zastępczej dla dziecka, którego przynajmniej jeden z rodziców ma pełnię władzy rodzicielskiej.
O tym, kto może stworzyć rodzinę zastępczą oraz jakie trzeba spełnić kryteria, aby się nią stać decydują przepisy ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej z 2011 roku.
Kwoty
Kwoty świadczeń i wynagrodzeń podajemy według stanu od 1 czerwca 2026 r. To kwoty minimalne. Powiat może wypłacać więcej.
Typy rodzin zastępczych:
- Rodziny zastępcze
- Rodzinny dom dziecka
- Rodzina pomocowa
Rodzina zastępcza spokrewniona
Rodzinę zastępczą spokrewnioną tworzą małżonkowie lub osoba niepozostająca w związku małżeńskim, będący wstępnymi (np. dziadkowie) lub rodzeństwem dziecka, zwykle po śmierci rodziców lub odebraniu im praw rodzicielskich.
Wsparcie dla rodziny
- pomoc specjalistów
- ulgi dla dzieci
- 1 075 zł miesięcznie na każde dziecko
- 800 zł miesięcznie z programu „800+” na każde dziecko
Rodzina zastępcza niezawodowa
Rodzinę zastępczą niezawodową tworzą małżonkowie lub osoba niepozostająca w związku małżeńskim, niebędący wstępnymi lub rodzeństwem dziecka. Pojęcie „niezawodowa” oznacza, że żaden z rodziców nie rezygnuje z własnej pracy, więc nie pobiera wynagrodzenia za bycie rodziną zastępczą, ale otrzymuje wsparcie dla rodziny. Osoby chcące być rodziną zastępczą (w wypadku małżeństwa zarówno żona jak i mąż) muszą przejść przez cykl badań i szkolenie oraz otrzymać zaświadczenie o kwalifikacji.
W rodzinie zastępczej niezawodowej w tym samym czasie, może przebywać łącznie nie więcej niż 3 dzieci lub osób, które osiągnęły pełnoletność przebywając w pieczy zastępczej, w razie konieczności umieszczenia rodzeństwa, za zgodą rodziny zastępczej oraz po uzyskaniu pozytywnej opinii koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej, w rodzinie można umieścić większą ilość dzieci.
Z rodziną zastępczą niezawodową spełniającą warunki do pełnienia funkcji rodziny zastępczej zawodowej, posiadającą pozytywną opinię koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej, oraz co najmniej 3-letnie doświadczenie jako rodzina zastępcza, prowadzący rodzinny dom dziecka lub pełniący funkcję dyrektora placówki opiekuńczo-wychowawczej typu rodzinnego starosta może zawrzeć, na wniosek tej rodziny, umowę o pełnienie funkcji rodziny zastępczej zawodowej. Umowę taką zawiera się na okres co najmniej 4 lat.
Z rodziną zastępczą zawodową, w której wychowuje się co najmniej 6 dzieci, spełniającą warunki do prowadzenia rodzinnego domu dziecka oraz posiadającą co najmniej 3-letnie doświadczenie jako rodzina zastępcza zawodowa, starosta zawiera, na wniosek tej rodziny, umowę o prowadzenie rodzinnego domu dziecka. Umowę zawiera się na okres co najmniej 5 lat.
Wsparcie dla rodziny
- pomoc specjalistów
- ulgi dla dzieci
- 1 628 zł miesięcznie na każde dziecko
- 800 zł miesięcznie z programu „800+” na każde dziecko
- w przypadku gdy w rodzinie przebywa więcej niż 3 dzieci lub w szczególnie uzasadnionych przypadkach, na wniosek rodziny zastępczej, zatrudnia się osobę do pomocy przy sprawowaniu opieki nad dziećmi i przy pracach gospodarskich
Rodzina zastępcza zawodowa
Rodzinę zastępczą zawodową tworzą małżonkowie lub osoba niepozostająca w związku małżeńskim, niebędący wstępnymi lub rodzeństwem dziecka. Powstaje, gdy jeden z rodziców decyduje się zrezygnować z pracy, by poświęcić swój czas na wychowywanie dzieci i za swoją pracę otrzymuje stałe wynagrodzenie miesięczne. Osoby chcące być rodziną zastępczą (w wypadku małżeństwa zarówno żona jak i mąż) muszą przejść przez cykl badań i szkolenie oraz otrzymać zaświadczenie o kwalifikacji. Starosta zawiera z rodziną zastępczą zawodową umowę na okres co najmniej 4 lat i okres ten wlicza się do okresu pracy wymaganego do nabycia lub zachowania uprawnień pracowniczych.
W rodzinach zawodowych w tym samym czasie, może przebywać łącznie nie więcej niż 3 dzieci lub osób, które osiągnęły pełnoletność przebywając w pieczy zastępczej, w razie konieczności umieszczenia rodzeństwa, za zgodą rodziny zastępczej oraz po uzyskaniu pozytywnej opinii koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej, w rodzinie można umieścić większą ilość dzieci.
Z rodziną zastępczą zawodową, w której wychowuje się co najmniej 6 dzieci, spełniającą warunki do prowadzenia rodzinnego domu dziecka oraz posiadającą co najmniej 3-letnie doświadczenie jako rodzina zastępcza zawodowa, starosta zawiera, na wniosek tej rodziny, umowę o prowadzenie rodzinnego domu dziecka. Umowę zawiera się na okres co najmniej 5 lat.
Wsparcie dla rodziny
- pomoc specjalistów
- ulgi dla dzieci
- 1 628 zł miesięcznie na każde dziecko
- 800 zł miesięcznie z programu „800+” na każde dziecko
- min. 4 100 zł brutto miesięcznie wynagrodzenia dla rodzica, który zrezygnował z pracy
- w przypadku gdy w rodzinie przebywa więcej niż 3 dzieci lub w szczególnie uzasadnionych przypadkach, na wniosek rodziny zastępczej, zatrudnia się osobę do pomocy przy sprawowaniu opieki nad dziećmi i przy pracach gospodarskich
Rodzina zastępcza zawodowa specjalistyczna
W rodzinie specjalistycznej przebywają dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności lub te, które mają kłopoty w funkcjonowaniu społecznym oraz małoletnie matki z dziećmi. Zwykle rodzina specjalistyczna wychowuje jedno lub dwoje dzieci.
Osoby chcące być rodziną zastępczą (w wypadku małżeństwa zarówno żona jak i mąż) muszą przejść przez cykl badań i szkolenie poszerzone o wiedzę na temat zagadnień związanych ze specjalnymi potrzebami podopiecznych dzieci (np. rehabilitacji, pielęgnacji, resocjalizacji) oraz otrzymać zaświadczenie o kwalifikacji.
W rodzinie zawodowej specjalistycznej umieszcza się w szczególności:
- dzieci legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności,
- dzieci na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich,
- małoletnie matki z dziećmi.
Wsparcie dla rodziny
- pomoc specjalistów
- ulgi dla dzieci
- 1 628 zł miesięcznie na każde dziecko
- 328 zł miesięcznie na każde dziecko mające orzeczenie o niepełnosprawności
- 800 zł miesięcznie z programu „800+” na każde dziecko
- min. 4 100 zł brutto miesięcznie wynagrodzenia dla rodzica, który zrezygnował z pracy
- w przypadku gdy w rodzinie przebywa więcej niż 3 dzieci lub w szczególnie uzasadnionych przypadkach, na wniosek rodziny zastępczej, zatrudnia się osobę do pomocy przy sprawowaniu opieki nad dziećmi i przy pracach gospodarskich
Pogotowie rodzinne
Pogotowie rodzinne przyjmuje dziecko na podstawie orzeczenia sądu lub z interwencji gdy dziecko zostało doprowadzone przez Policję lub Straż Graniczną, do czasu unormowania jego sytuacji życiowej, nie dłużej jednak niż na okres 4 m-cy. W szczególnie uzasadnionych przypadkach okres ten może być przedłużony, za zgodą organizatora rodzinnej pieczy zastępczej do 8 m-cy lub do zakończenia postępowania sądowego o:
- powrót dziecka do rodziny,
- przysposobienie,
- umieszczenie w rodzinnej pieczy zastępczej.
Wsparcie dla rodziny
- pomoc specjalistów
- ulgi dla dzieci
- 1 628 zł miesięcznie na każde dziecko
- 800 zł miesięcznie z programu „800+” na każde dziecko
- min. 5 084 zł brutto miesięcznie wynagrodzenia dla rodzica, który zrezygnował z pracy
- w przypadku gdy w rodzinie przebywa więcej niż 3 dzieci lub w szczególnie uzasadnionych przypadkach, na wniosek rodziny zastępczej, zatrudnia się osobę do pomocy przy sprawowaniu opieki nad dziećmi i przy pracach gospodarskich
Rodzinny dom dziecka
Rodzinny dom dziecka w praktyce funkcjonuje jak wielodzietna rodzina. Powstaje, gdy jeden z rodziców decyduje się zrezygnować z pracy, by opiekować się większą liczbą dzieci. Z osobą prowadzącą rodzinny dom dziecka starosta zawiera umowę o świadczenie usług, z tytułu której przysługuje stałe wynagrodzenie miesięczne. Czas trwania umowy to minimum 5 lat. Okres prowadzenia rodzinnego domu dziecka wlicza się do okresu pracy wymaganego do nabycia lub zachowania uprawnień pracowniczych.
W rodzinnym domu dziecka może przebywać nie więcej niż ośmioro dzieci. W przypadku konieczności umieszczenia rodzeństwa za zgodą prowadzącego rodzinny dom dziecka oraz po uzyskaniu pozytywnej opinii koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej, jest dopuszczalne umieszczenie w tym samym czasie większej liczby dzieci.
Wsparcie dla rodziny
- pomoc specjalistów
- ulgi dla dzieci
- 1 628 zł miesięcznie na każde dziecko
- 800 zł miesięcznie z programu „800+” na każde dziecko
- min. 4 100 zł brutto miesięcznie wynagrodzenia dla rodzica, który zrezygnował z pracy
- w przypadku gdy w rodzinie przebywa więcej niż 4 dzieci lub w szczególnie uzasadnionych przypadkach, na wniosek rodziny zastępczej, zatrudnia się osobę do pomocy przy sprawowaniu opieki nad dziećmi i przy pracach gospodarskich
Rodzina pomocowa
Rodziny pomocowe kończą takie samo szkolenie jak pozostałe rodziny zastępcze. Ich rolą jest opieka nad dziećmi z rodzin zastępczych wtedy, gdy rodzice mają urlop (do 30 dni rocznie) lub w sytuacjach losowych (pobyt w szpitalu, udział w szkoleniu). Dzieci z konkretnej rodziny zastępczej mieszkają z rodziną pomocową zwykle przez kilka dni. Ich pobyt tam nie może być dłuższy niż dwa miesiące.
Rodziną pomocową może być:
- rodzina zastępcza niezawodowa, rodzina zastępcza zawodowa lub prowadzący rodzinny dom dziecka
- małżonkowie lub osoba niepozostająca w związku małżeńskim przeszkoleni do pełnienia funkcji rodziny zastępczej, prowadzenia rodzinnego domu dziecka lub rodziny przysposabiającej
Wsparcie dla rodziny
- pomoc specjalistów
- ulgi dla dzieci
- 1 075 zł lub 1 628 zł miesięcznie na dziecko (proporcjonalnie do czasu, który dzieci spędziły w rodzinie pomocowej)
- 800 zł miesięcznie z programu „800+” na każde dziecko (proporcjonalnie do czasu, który dzieci spędziły w rodzinie pomocowej)
- min. 820 zł brutto miesięcznie wynagrodzenia dla rodzica, a w rodzinie zawodowej lub rodzinnym domu dziecka min. 20% jej wynagrodzenia (proporcjonalnie do czasu, który dzieci spędziły w rodzinie pomocowej)