Choroba sieroca – występujący u dziecka zespół zaburzeń i opóźnień w rozwoju fizycznym, ruchowym i psychicznym spowodowany długotrwałą rozłąką z osobami bliskimi (rodzicami, matką). Jest chorobą braku miłości. Może dotyczyć także dzieci, które mają dom i rodzinę, ale występują tam nieprawidłowe relacje.
Fazy choroby sierocej
- Faza protestu – charakteryzuje się tym, że dziecko sprzeciwia się rozstaniu z matką krzykiem i płaczem. U starszych dzieci protest ten przybiera formę agresji słownej i fizycznej (agresja na zewnątrz i autoagresja).
- Faza rozpaczy – dziecko w dalszym ciągu odczuwa lęk i zagrożenie, a ponieważ uznało, iż protest jest daremny zastąpiło go rozpaczą. Dziecko takie jest smutne, często płacze, mniej ożywione, po jakimś czasie obojętnieje.
- Faza wyobcowania (zobojętnienia) – rozpoznawana jest głownie ze względu na dalsze obojętnienie dziecka, które pozornie jest pogodzone z losem i przystosowane. Aktywność ulega dalszemu zahamowaniu, pojawiają się zachowania stereotypowe a także objawy zahamowania rozwoju umysłowego i emocjonalnego.
Charakterystyczne objawy
- Apatia, trudności w nawiązywaniu kontaktu („pusty wzrok")
- zwolnione tempo rozwoju fizycznego i umysłowego
- obniżenie lub wzmożenie napięcia mięśniowego
- obniżona odporność na infekcje
- niechęć do jedzenia, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, wymioty
- płacz, krzyk, protesty, regresja
- zachowania stereotypowe (kiwanie się, bujanie, kręcenie głową, bezmyślne stukanie zabawkami, rzucanie przedmiotami)
- „lepkość uczuciowa"
- przewlekłe stany apatyczno-depresyjne
Następstwa choroby sierocej
Dotyczą głownie sfery emocjonalno-motywacyjnej oraz społecznej. Skutkiem jest zahamowanie rozwoju uczuć wyższych, niedojrzałość uczuciowa, brak umiejętności dawania i odbierania miłości, skoki uczuciowe, osamotnienie, lęk, poczucie niższości, depresja.
Do głównych następstw należą (wg. Gessela):
- zmniejszenie aktywności i zainteresowania otoczeniem,
- brak integracji w całokształcie zachowań dziecka,
- ubóstwo inicjatyw,
- bezradność wobec nowych sytuacji społecznych lub stawianie przesadnego oporu,
- brak wyróżniających objawów przywiązania w stosunku do opiekunów, nadmierne zainteresowanie obcymi.
Możliwości kompensacji
Ważne
Zaburzenia są odwracalne, choć nie znikają całkowicie! Osierocone dziecko powinno jak najszybciej znaleźć się w środowisku rodzinnym!
Nie ma gotowych rozwiązań – efekty oddziaływań zależne są od długości pobytu dziecka w placówce, wieku dziecka, indywidualnych właściwości dziecka.
Pomocne w łagodzeniu traumatycznych przeżyć dziecka są:
- akceptacja – przyjęcie dziecka ze wszystkimi problemami, wadami, deficytami, trudną przeszłością;
- współdziałanie – zaangażowanie się w rozpoznawanie i zaspokajanie potrzeb dziecka przy jego aktywnym udziale;
- dawanie dziecku swobody – stymulowanie rozwoju dziecka, nie ograniczanie aktywności i inicjatywy oraz dążenia do samodzielności, respektowanie psychicznej niezależności, odrębnych przekonań dziecka, przy jednoczesnej wymianie doświadczeń i służeniu radą;
- uznanie praw dziecka – stosunek rodziców do dzieci i stosowane przez nich metody wychowawcze są adekwatne do poszczególnych etapów rozwoju.
Etapy terapii
- Stadium oswajania – życzliwa i pełna miłość, bez narzucania się dziecku. Bycie z dzieckiem, towarzyszenie, akceptacja, pozorna bierność.
- Stadium nawiązywania porozumienia – dziecko, po okresie spokoju, zaczyna objawiać niepokój, agresję, następuje aktywizacja przeżytych w przeszłości stanów frustracji.
- Stadium normalności – dziecko zaczyna „czuć" i dochodzi do równowagi emocjonalnej, przywiązuje się do opiekunów.
Źródła materiałów:
- Kozak S. (1986) „Sieroctwo społeczne"
- Wagner I. (1997) „Sieroctwo społeczne – przyczyny, następstwa, formy kompensacji"
- Czeredrecka B. (1988) „Potrzeby psychiczne sierot społecznych"
- Łopatkowa M. (1989) „Samotność dziecka"
- Heine M., Gajewska G. (1999) „Sieroctwo społeczne i jego kompensacja"