Człowiek jest istotą społeczną i dlatego dla swojego rozwoju oraz szczęścia potrzebuje drugiego człowieka. Cechą charakterystyczną ludzi jest dążenie do budowania więzi emocjonalnych, będących zasadniczym składnikiem relacji międzyludzkich opartych na uczuciach. Budowanie więzi ma swoje źródło w behawioralnym systemie przywiązania, który umożliwia uczenie się otoczenia i zaufania do drugiego człowieka. Czynniki mające wpływ na styl przywiązania są związane m.in. z doświadczeniem wyniesionym z rodziny, jakością systemu rodzinnego a także związane bezpośrednio z samym dzieckiem.
Przywiązanie to długotrwały, silny emocjonalnie i społeczny związek z konkretną osobą. Według Bowlby'ego: prawidłowy rozwój więzi ma olbrzymie znaczenie dla relacji rodzinnych, ponieważ z czasem dochodzi do internalizacji doświadczeń z opiekunem i tworzą się prototypy dla późniejszych relacji z innymi osobami. Zasadnicze znaczenie dla tworzenia się więzi ma z jednej strony wyposażenie dziecka we wrodzone mechanizmy takie jak: płacz, ssanie, odruch przywierania czy zdolność skupiania wzroku. Z drugiej, ważne są odpowiedzi jakie dziecko dostaje z otoczenia. Dziecko musi otrzymywać odpowiedź od swojego opiekuna na sygnały jakie samo wysyła. Dlatego opiekun musi być uważny i przede wszystkim adekwatny dla sygnałów jakie wysyła dziecko. Kluczowym elementem dla rozwoju przywiązania jest więc jakość relacji pomiędzy dzieckiem i opiekunem.
Więzi spełniają bardzo ważne funkcje biologiczne i psychologiczne człowieka. Pierwsze mają na celu zwiększenie szansy na przeżycie czy zapewnienie ochrony. Drugie — zapewnienie bezpieczeństwa: dzieci pozostają bowiem w pobliżu osób mogących je chronić i ostrzegać. Z tej perspektywy bardzo ważne znaczenie mogą mieć utrata matki, ojca czy stałego opiekuna. Taka strata może mieć negatywny wpływ na rozwój małego dziecka. Co ważne — ludzie posiadają mechanizmy biologiczne, które regulują tworzenie się przywiązania i dążenie do bliskości. Istotną rolę odgrywa tu tzw. imprinting, czyli wdrukowanie w świadomość człowieka obiektu znaczącego. Styl przywiązania odgrywa znaczącą rolę w sytuacji gdy dziecko poszukuje bliskości osoby znaczącej np. w sytuacji pojawienia się bodźców powodujących wzrost percepcji zagrożenia lub w sytuacji separacji z osobą znaczącą.
Wzorce przywiązania
Jakie wzorce przywiązania możemy wyróżnić?
- Wzór bezpieczny – bazuje na wysokiej wrażliwości opiekuna i relacji pozbawionej lęku z którejkolwiek ze stron.
- Wzór ambiwalentno-lękowy – dziecko doświadcza niepewności co do tego, czy opiekun będzie dostępny, responsywny i przewidywalny.
- Wzór lękowo-unikający – opiekun dziecka aktywnie odrzuca lub karze próby nawiązania kontaktu przez dziecko.
Świat dziecka adoptowanego
Trzeba pamiętać, że świat dziecka adoptowanego zwykle różni się od świata rodziców adopcyjnych. Sama miłość, choć to warunek konieczny, może nie wystarczyć aby odnieść sukces wychowawczy. Zawodna może okazać się też intuicja, bowiem w świecie dziecka obciążonego traumą odrzucenia, zaniedbaniem emocjonalnym i fizycznym, przemocą przestaje ona funkcjonować.
Ważną kwestią z perspektywy rodziców adopcyjnych jest ich uwrażliwienie na fakt, iż znaczącymi czynnikami dla nawiązania się prawidłowych relacji są:
- predyspozycje dziecka – cechy indywidualne (np. wysoka samoocena, poczucie skuteczności, towarzyskość, talenty);
- czynniki rodzinne osób przysposabiających (np. spójność rodziny, zgodność, bliskie relacje między członkami rodziny);
- czynniki zewnętrzne – dobre i bezpieczne sąsiedztwo, posiadanie mentora, uczęszczanie do sprawnie funkcjonującej szkoły.
Często rodzice adopcyjni stają się bezradni wobec zaskakujących i niezrozumiałych zachowań adoptowanych dzieci. W takim wypadku bardzo przydatna jest wiedza o świecie dziecka, o mechanizmach rządzących w jego świecie i o trudnościach związanych z adaptacją do nowych warunków. Dziecku w wyrażaniu potrzeb emocjonalnych pomóc może m.in. terapia przez zabawę, szczególnie w obecności głównych opiekunów. W zabawie z dzieckiem opiekunowie mogą stać się bardziej wyczuleni na problemy z jakimi mierzy się dziecko i jednocześnie ono może wyrażać swoje potrzeby zależności, w bezpieczny dla niego sposób.
Budowanie nowej relacji
Kluczowe elementy
Kilka czynników wydaje się szczególnie ważnych w budowaniu nowej relacji: danie dziecku poczucia bezpieczeństwa, stabilizacji oraz wrażliwość i uważność na potrzeby powierzonego dziecka. Gdy rodzice zapewnią je dziecku, może ono doświadczyć zdrowej zależności i poczuć więź z nową rodziną.
Oprócz tak oczywistych zachowań jak dostępność opiekuna, trafne odczytywanie i reagowanie na sygnały, prawdziwość i autentyczność relacji, uregulowanie trybu życia, rozwój umiejętności społecznych i nabycie przez dziecko umiejętności relaksowania się w bezpiecznym domu — bardzo ważne są:
- akceptacja dziecka z wszystkimi jego problemami;
- współdziałanie z dzieckiem przy zaspokajaniu jego potrzeb;
- dawanie dziecku swobody przy wymianie doświadczeń i stymulowaniu rozwoju;
- uznanie praw dziecka na poszczególnych etapach tego rozwoju;
- uważne słuchanie zamiast rozwiązywanie problemu za osobę oczekującą wsparcia;
- pomoc w taki sposób, aby dziecko samo odkryło, jak chce i może rozwiązać swój problem.