Dawstwo i biorstwo gamet i zarodków w Polsce w świetle prawa

Sytuację prawną biorstwa i dawstwa gamet zarodków reguluje ustawa o leczeniu niepłodności z dnia 25 czerwca 2015 r oraz rozporządzenia.

W Polsce dopuszcza się biorstwo i dawstwo komórek rozrodczych i zarodków

Zgodnie z ustawą o leczeniu niepłodności w Polsce podczas leczenia niepłodności para może skorzystać z komórek rozrodczych dawców (komórek jajowych lub/i nasienia) oraz z zarodka dawców (tzw. adopcja zarodka). Zgodnie z prawem niedopuszczalne jest odpłatne zbycie (sprzedaż) lub pośredniczenie w odpłatnym zbyciu lub nabyciu komórki rozrodczej lub zarodka - na koszty wykorzystania komórek lub zarodków dawców mogą składać się jedynie wydatki związane z pozyskaniem komórek rozrodczych (rekompensata za kwalifikację dawców, za badania, leki itp.) oraz koszty utworzenia zarodka.  

Zgodnie z ustawą o leczeniu niepłodności doboru dawców komórek jajowych, nasienia lub zarodka dokonuje lekarz na podstawie cech fenotypowych biorców i dawców.

Wykorzystanie w procesie leczenia komórek rozrodczych lub zarodków dawców wymaga każdorazowo zgody obojga pacjentów - biorczyni i biorcy. W przypadku korzystania przez parę z anonimowego biorstwa nasienia lub zarodka, partner (jeśli nie jest mężem Pacjentki) musi złożyć przed kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego oświadczenie o tym, że będzie ojcem dziecka, które przyjdzie na świat w wyniku leczenia. 

Kobiety i mężczyźni mogą przekazać swoje komórki rozrodcze lub zarodki innym parom, które będą mogły dzięki nim doczekać się dziecka. Zgodnie z prawem dawstwo komórek jajowych i nasienia jest altruistyczne. Oznacza to, że osoby oddające swoje komórki nie otrzymują wynagrodzenia. Mogą natomiast otrzymać zwrot kosztów poniesionych w związku z dawstwem (np. zwrot kosztów badań, leków, dojazdów itp.) 

Dawcy muszą spełniać określone rozporządzeniem kryteria zdrowotne oraz muszą zostać poinformowani o wszelkich aspektach dawstwa - zarówno medycznych jak i pozamedycznych. 

W przypadku dawstwa zarodka zgodę na jego przekazanie do adopcji musi wyrazić oboje dawców materiału genetycznego, z którego powstał zarodek.

Dawcy nie mają możliwości uzyskania informacji o dalszych losach oddanego materiału genetycznego ani żadnych praw i obowiązków wobec dziecka, które urodzi się w wyniku leczenia z zastosowaniem ich komórek lub zarodka.

Dawcy komórek rozrodczych i zarodków mają prawo do wycofania swojej zgody na użycie ich materiału genetycznego do momentu rozpoczęcia procedury medycznie wspomaganej prokreacji u biorczyni komórek rozrodczych lub zarodka. 

Dawstwo komórek rozrodczych i zarodków jest w Polsce anonimowe

Zgodne z ustawą o leczeniu niepłodności dawstwo komórek rozrodczych (komórek jajowych i nasienia) oraz zarodków jest wyłącznie anonimowe. Oznacza to, że osoby korzystające z dawstwa nie mają możliwości poznania danych osobowych dawców. Również dziecko poczęte dzięki dawstwu nie będzie miało możliwości poznania danych dawców komórek lub zarodka. Anonimowość dawstwa wyklucza również dawstwo wewnątrzrodzinne lub dawstwo ze wskazaniem. W Polsce nie ma możliwości przekazania swoich komórek rozrodczych lub zarodka siostrze, przyjaciółce itp.

Osoba urodzona dzięki dawstwu komórek rozrodczych lub zarodka po osiągnięciu pełnoletności ma prawo do uzyskania informacji na temat roku i miejsca urodzenia dawcy komórek rozrodczych lub dawców zarodka oraz informacji na temat stanu zdrowia dawcy komórek rozrodczych lub dawców zarodka (wyniki badań lekarskich i laboratoryjnych, którym poddany był kandydat na dawcę przed pobraniem komórek rozrodczych lub kandydaci na dawców zarodka przed utworzeniem zarodka). 

Przedstawiciel ustawowy dziecka urodzonego dzięki dawstwu ma prawo zapoznać się z informacjami dotyczącymi stanu zdrowia dawcy/dawców (wyniki badań lekarskich i laboratoryjnych, którym poddany był kandydat na dawcę przed pobraniem komórek rozrodczych lub kandydaci na dawców zarodka przed utworzeniem zarodka) jeżeli informacje te mogą przyczynić się do uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa dla  życia lub zdrowia tego dziecka.

Kwalifikacja medyczna dawców komórek rozrodczych

Zasady kwalifikacji medycznej dawców komórek rozrodczych reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 października 2015 r. w sprawie wymagań zdrowotnych dla kandydata na dawcę komórek rozrodczych w celu dawstwa partnerskiego i dawstwa innego niż partnerskie oraz dla biorczyni komórek rozrodczych i zarodków oraz szczegółowych warunków pobierania komórek rozrodczych w celu zastosowania w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji.

Orzeczenie o stanie zdrowia kandydata na dawcę komórek rozrodczych w celu dawstwa dawstwa innego niż partnerskie wydaje lekarz kwalifikujący kandydata na na podstawie:

1. wywiadu medycznego;
2. historii choroby lub historii zdrowia i choroby, jeżeli jest dostępna;
3. badania przedmiotowego;
4. wyników badań lekarskich i laboratoryjnych;
5. innych niezbędnych badań lekarskich i laboratoryjnych, w zależności od danych pozyskanych w wywiadzie medycznym lub historii choroby lub historii zdrowia i choroby.

Badania laboratoryjne, które musi wykonać kandydat na dawcę to:

• Anty-HIV-1,2 (norma - Negatywny)
• HBsAg; Anty-HBc (norma - Negatywny)
• Anty-HCV-Ab (norma - Negatywny)
• VDRL (norma - Negatywny) Dotyczy tylko dawców męskich komórek rozrodczych
• Badanie w kierunku chlamydii (norma - Negatywny) Dotyczy tylko  dawców męskich komórek rozrodczych;
• Badanie na obecność przeciwciał HTLV-I (norma - Negatywny) Badaniu poddaje się kandydatów na dawców pochodzących z obszarów o wysokiej zachorowalności lub których partnerzy seksualni bądź rodzice pochodzą z takich obszarów
• Badania antygenów RhD (norma - Negatywny) Wykonanie badania jest uzależnione od danych pozyskanych w wywiadzie medycznym lub historii choroby lub właściwości oddawanych komórek
• Badania w kierunku malarii, wirusa CMV, pierwotniaka T. cruzi (norma - Negatywny) Wykonanie badania jest uzależnione od odbywanych przez dawcę podróży i możliwości jego narażenia oraz właściwości oddawanych tkanek i komórek
• Genetyczne badania przesiewowe pod kątem mutacji autosomalnych genów recesywnych (norma - Negatywny) Badanie mutacji genów recesywnych, o których wiadomo, zgodnie z międzynarodowymi dowodami naukowymi, że występują w grupie etnicznej dawcy, oraz ocena ryzyka przeniesienia chorób dziedzicznych, o których wiadomo, że występują w danej rodzinie

Wydając orzeczenie o stanie zdrowia kandydata na dawcę komórek rozrodczych w celu dawstwa innego niż partnerskie, lekarz bierze pod uwagę:

1. wskazania medyczne do pobrania;
2. ryzyko dla zdrowia kandydata na dawcę związane z zabiegiem pobrania komórek rozrodczych i dające się przewidzieć następstwa dla jego stanu zdrowia w przyszłości;
3. ryzyko dla zdrowia biorczyni związane z zastosowaniem u niej komórek rozrodczych kandydata na dawcę lub zarodków utworzonych z tych komórek rozrodczych;
4. ryzyko dla zdrowia dziecka, które ma się urodzić w wyniku zastosowania w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji komórek rozrodczych pobranych od kandydata na dawcę lub zarodków utworzonych z tych komórek rozrodczych.

Limit dzieci jednego dawcy

Dzięki komórkom rozrodczym jednego dawcy w Polsce może się urodzić maksymalnie 10 dzieci - zgodnie z ustawa o leczeniu niepłodności nie można zastosować komórek rozrodczych dawcy jeżeli w wyniku wcześniejszego zastosowania komórek rozrodczych pobranych od dawcy w celu dawstwa innego niż partnerskie urodziło się już dziesięcioro dzieci.

Przymusowe dawstwo zarodków

WAŻNE - polskie prawo stosuje przymusowe dawstwo zarodków w przypadku, kiedy upływa 20 lat od daty ich zdeponowania w banku, kiedy upływa czas trwania umowy na przechowywanie zarodków w banku lub w przypadku śmierci obojga dawców materiału genetycznego zarodka.

Art. 21. 3. Zarodki powstałe z komórek rozrodczych pobranych w celu dawstwa partnerskiego albo dawstwa innego niż partnerskie w przypadku:

1) upływu określonego w umowie terminu na przechowywanie zarodków, nie dłuższego jednak niż 20 lat, licząc od dnia, w którym zarodki zostały przekazane do banku komórek rozrodczych i zarodków w celu ich przechowywania, albo

2) śmierci obojga dawców zarodka albo, jeżeli zarodek został utworzony w wyniku dawstwa innego niż partnerskie – śmierci biorczyni i jej męża lub osoby pozostającej z nią we wspólnym pożyciu – są przekazywane do dawstwa zarodka

Zobacz też: