Refundacja in vitro w Polsce: co działa, co wymaga poprawy i kogo pomija system

Raport „In vitro – dar rodzicielstwa. Wyzwania kliniczne i systemowe" to efekt rozmów przy Okrągłym Stole, przy którym zgromadzili się eksperci, w tym nasza przewodnicząca Marta Górna. Dokument łączy głos lekarzy, prawników, ekonomistów, psychologów i pacjentów.

Liczby, które warto znać

Do programu zakwalifikowało się 41 333 par, wykonano ponad 10 000 kriotransferów zarodków (FET). Dla porównania: poprzedni program z lat 2013-2016 zakończył się 22 365 urodzeniami - obecny osiągnął porównywalny wynik w półtora roku.

Szacunki ekonomiczne wskazują, że do 2030 roku program może odpowiadać za ok. 5,3% wszystkich żywych porodów w Polsce, a ekonomiczny zwrot z urodzeń będących jego efektem szacuje się na 69,2 mld zł rocznie wobec średniej inwestycji publicznej na poziomie 0,75 mld zł rocznie. Autorzy tych wyliczeń sami zaznaczają jednak, że opierają się na zaledwie siedmiu miesiącach danych i benchmarku systemu hiszpańskiego - traktować je należy jako kierunek, nie pewnik.

Dlaczego w programie zabrakło pieniędzy przed końcem roku

Program ruszył w czerwcu 2024 roku z budżetem 500 mln zł rocznie. W roku 2024 działał zaledwie 6 miesięcy, dlatego środki nie zdążyły się wyczerpać.  Problem zaczął być widoczny w 2025 roku: z początkiem listopada Stowarzyszenie Nasz Bocian poinformowało, że środki na jego realizację dostępne są w zaledwie 20 z 58 ośrodków realizujących Program. 

Szacowany roczny deficyt finansowania wynosi ok. 249 mln zł. Zwiększenie budżetu do ok. 800 mln zł rocznie pozwoliłoby - według autorów raportu - na wykonanie ok. 80 tys. procedur   i urodzenie ok. 15 tys. dzieci rocznie.

Pieniądze kończą się najszybciej w dużych miastach. Efekt jest konkretny: osoba po pełnym cyklu stymulacji hormonalnej dowiaduje się, że transfer zarodka nie odbędzie się, bo ośrodek nie ma środków. Nie dostaje terminu - słyszy tylko, że „nie ma pieniędzy".

Eksperci postulują wprowadzenie mechanizmu „pieniądz idzie za pacjentem" - czyli rozliczanie rzeczywiście wykonanych procedur zamiast blokowania całego budżetu z góry. To zmiana organizacyjna, nie ustawowa.

Bezpłatne loty, ale bez autobusów miejskich

Inseminacja domaciczna (IUI) w ramach NFZ istnieje - ale jak ocenia Górna - „głównie na papierze". Znalezienie ośrodka, który faktycznie ją realizuje, jest bardzo trudne. Prof. Kurzawa ujmuje to ekonomicznie: kto zdecyduje się na inseminację płatną z własnej kieszeni przy skuteczności ok. 10%, skoro może skorzystać z bezpłatnego IVF? System finansowy paradoksalnie wypycha osoby w leczeniu od razu na najdroższy szczebel.

Diagnostyka niepłodności w ramach NFZ jest niedostępna lub dostępna w bardzo ograniczonym zakresie. Brakuje ścieżki: lekarz pierwszego kontaktu - diagnostyka - leczenie niższego rzędu - IVF jako ostatni krok. Zamiast tego wiele osób trafia od razu do programu in vitro - albo płaci za diagnostykę prywatnie.

Kogo program pomija

Raport wymienia trzy grupy wykluczone z programu lub z ustawy o leczeniu niepłodności (ULN):

Pary z chorobami genetycznymi. Warunkiem kwalifikacji do programu jest wcześniejsze stwierdzenie niepłodności. Para, która jest płodna, ale nosi mutację genetyczną i chce skorzystać z diagnostyki preimplantacyjnej zarodków  formalnie nie może w Polsce skorzystać z in vitro - ani za publiczne, ani za swoje pieniądze. W praktyce - jak wskazuje Górna - lekarze niekiedy rozpoznają niepłodność, by umożliwić parze leczenie. To obejście prawa, nie rozwiązanie.

Kobiety, które rozpoczęły leczenie przed wejściem w życie ULN. Opisana wyżej sytuacja singielek z zarodkami wytworzonymi przed wejściem ustawy w życie.

Co przysługuje Ci w ramach programu - i o czym możesz nie wiedzieć

W ramach programu przysługuje nieodpłatne wsparcie psychologiczne. Według dr Joanny Kot z kliniki nOvum, po półtora roku od uruchomienia programu wiele kobiet i mężczyzn wciąż o tym nie wie. Leczenie niepłodności wiąże się z przewlekłym, silnym stresem - kobiety często izolują się społecznie, tracą relacje z bliskimi, a procedura ingeruje głęboko w życie partnerskie. Wsparcie psychologa jest częścią programu - możesz z niego skorzystać.

Rejestr, którego nie ma

Kolejnym postulatem ekspertów jest wprowadzenie centralnego rejestru procedur medycznie wspomaganej reprodukcji.

Rejestr i jest potrzebny przede wszystkim po to, żeby leczenie było bezpieczne, skuteczne i transparentne. Dzięki rzetelnym danym wiemy, jakie są realne wyniki leczenia w poszczególnych ośrodkach, jakie metody działają najlepiej i gdzie pojawiają się problemy wymagające poprawy.

To także narzędzie, które pozwala lepiej planować dostęp do leczenia i publiczne finansowanie. Rejestr chroni również samych pacjentów – umożliwia monitorowanie standardów leczenia, ogranicza ryzyko nadużyć i buduje zaufanie do całego systemu.

Onkopłodność: kto może zabezpieczyć płodność i kiedy

Ustawa o leczeniu niepłodności dopuszcza zabezpieczenie płodności wyłącznie w przypadku choroby bezpośrednio zagrażającej płodności - głównie z powodu leczenia onkologicznego czy zaawansowanej endometriozy. Zabezpieczenie płodności z przesłanek społecznych (wiek, brak partnera) nie ma ustawowej podstawy - procedury są realizowane, ale na podstawie rekomendacji towarzystw naukowych, nie prawa.

Problem jest jednak inny: wiele osób w leczeniu onkologicznym w ogóle nie dowiaduje się o możliwości zabezpieczenia płodności przed leczeniem. Dr Mariola Kosowicz z NIO-PIB wskazuje, że lekarze często pomijają ten temat, zakładając, że skoro pacjent nie pyta, to go to nie interesuje. Tymczasem diagnoza onkologiczna zawęża pole percepcji - człowiek myśli o przeżyciu, nie o przyszłej płodności. Według prof. Kurzawy procedur onkopłodności powinno być wykonywanych co najmniej pięć do dziesięciu razy więcej niż obecnie.

Co z tego wynika

Program in vitro działa i przynosi efekty - 8 095 urodzonych dzieci to nie jest liczba abstrakcyjna. Jednocześnie system ma poważne luki: brakuje diagnostyki podstawowej, pieniądze kończą się w połowie roku, część osób jest wykluczona z powodów nie mających medycznego uzasadnienia, a kolejki są nieprzejrzyste.